Wat is een krachtige vraag?
 

Wil je zien wat me bezighoudt?

Blogitems uit 2017

Regelmatig schrijf ik in blogvorm over zaken die me raken of aan het denken zetten: ervaringen in mijn werk, ontmoetingen, inspirerende boeken, films of thema’s. Je vindt ze hier.

22 mar
2017

Wat is een krachtige vraag?

Het is de tweede afspraak van een coachtraject. Zoals wel vaker als het moeilijk gaat, ben ik in de loop van het gesprek meer en meer vragen aan mezelf aan het stellen. Waarom loopt het zo stroef? Wat kan ik anders doen? Wat houdt mijn gesprekspartner nu echt bezig? Misschien is het zijn vlakke manier van vertellen, maar het lukt het me niet om hoogte van mijn cliënt te krijgen. Opeens hoor ik mezelf een vraag stellen: “Wat gaat je daarbij aan het hart?” Ik zie hem een beetje verrast opkijken, aarzelen en dan zegt hij: “Ja dat is wel een geschiedenis. Dat kan ik je wel vertellen.” Wat volgt is een uitgebreid verhaal over een belangrijke gebeurtenis in zijn leven. Het is indrukwekkend wat hij heeft meegemaakt en ik luister geboeid naar wat hij verteld. Opeens zie ik een heel ander persoon dan de aardige, wat onzekere man die worstelt met instrumentele vragen over invloed. De vraag heeft hem uitgenodigd en hij is tevoorschijn gekomen.

Wat is een krachtige vraag? Op het eerste gezicht lijkt dit een interessante maar ook moeilijk, ja zelfs onmogelijk te beantwoorden vraag. Vragen zijn er immers in allerlei soorten en maten. En vragenstellers kennen heel uiteenlopende achtergronden, voorkeuren en favoriete coachmodellen. Tenslotte zijn er talloze soort vraagstukken en kwesties waar mensen mee zitten, waardoor dezelfde vraag soms een zeer goede vraag is – een vraag die helpt - en soms geheel misplaatst is.

En wat levert zo’n zoektocht op, gesteld dat het lukt om een goede, krachtige vraag te benoemen? Ik moest denken aan de uitkomst van de zoektocht naar de leukste mop. Die schijnt er te zijn: een grap die over diverse culturen heen door de meeste mensen begrepen en gewaardeerd wordt. Toen ik de mop las was mijn eerste gedachte dat ik wel leukere moppen ken. Iets dergelijks kan gemakkelijk gebeuren bij het zoeken naar de ‘krachtige vraag’. Bij iedere vraag valt wel op te merken: ik ken een betere.

Toch zijn er goede argumenten te bedenken om de zoektocht door te zetten. Het eerste argument dat daarvoor pleit, is dat het kan helpen om scherp te benoemen wat het basisgereedschap is waarmee de helper aan de slag gaat. De ‘goede vragen’ zijn als het snoeimes, de hark, zaag of schoffel van de tuinman. Hij heeft ze allemaal in zijn tas, maar gebruikt ze afhankelijk van de struik, plant, boom of het gazon. Wie graag helpende gesprekken voert, moet goed weten wat hij in zijn tas heeft. Zonder dat gaat het niet.

Een tweede argument is dat het zoeken naar goede vragen ons iets leert over de specifieke werking van vragen. Voor wie (professioneel) vragensteller is, is dat van grote waarde. Van (goede) vragen gaat een sterke sturende werking uit. Vergelijk bijvoorbeeld de vraag “Wat is jouw leerdoel?” met “Wat is jouw ambitie om te leren?” Het verschil is subtiel en oppervlakkig bezien hebben deze vragen betrekking op hetzelfde thema, maar wat iemand wil, wordt net iets anders (naar mijn gevoel krachtiger) aangesproken door de tweede vraag.

 

De twee werkingen van een krachtige vraag
Mijn oud-collega uit een kenniskring bij Stenden Hogeschool Klaas IJkema geeft twee mooie observaties over de werking van de goede vraag. Allereerst, zegt hij, is een goede vraag dodelijk. “De werking van een goede vraag is: schrik, bevriezing, verlamming, stilstand, staren, ademnood, verinnerlijking, oponthoud, hampering, aarzeling. Dodelijk betekent dat het leven, de dynamiek, de voortgaande beweging wordt tegengegaan. Dat merk ik regelmatig bij vragen, die mij gesteld worden, die ik anderen stel. Vragen als: wil jij daar nu iets over vertellen? Waarom doe je dat eigenlijk? Wat wil je daarmee bereiken? Wat ga je morgen doen?” (IJkema in Zorg voor zin! Bekman et al 2013, Assen: Van Gorcum).

Een goede vraag vertraagt en zet dus stil. Tegelijk is een goede vraag daarmee een bron voor iets nieuws. In de stilstand, de reflectie wordt iemand zich van iets bewust, wordt het gewicht van iets helder, kan een keuze duidelijk worden. “Mensen kunnen door een goede vraag als het ware opstaan uit de ingesleten en vanzelfsprekende gang van zaken, tevoorschijn komen, een plaats innemen die er toe doet voor anderen. Wat er eigenlijk gebeurt, is dat door die vraag iemand zich aangesproken voelt. Een goede vraag raakt als het ware de ziel,” schrijft IJkema.

Een voorbeeld van dat laatste: iemand nam afscheid van haar werk. Ze ging niet helemaal voldaan weg, nadat er het nodige was voorgevallen. Ik stelde haar voor zichzelf de volgende vragen te stellen: Waar ben je dankbaar voor? Wat heb je verworven en neem je mee? Wat ben je kwijtgeraakt en neem je weer terug? Ze schoot vol toen ze de laatste vraag hoorde. In de vraag werd iets erkend wat tot nu toe ongezien was gebleven, namelijk alle –vergeefse- moeite die ze had gedaan om te slagen.

Een krachtige vraag sluit iets af en geeft een opening naar iets nieuws. Nog een voorbeeld daarvan: een leidinggevende had een probleem met een van zijn medewerkers.  Na een lange periode van absentie en gedoe was deze bezig aan een reïntegratietraject, maar de leidinggevende had, zo bekende hij, er weinig vertrouwen in dat het uiteindelijk weer goed zou komen. Ondertussen was het gesprek tussen hen over de toekomst beladen en vlotte moeilijk. Ik worstelde hoe ik hen hier goed mee kon helpen en legde de situatie aan iemand voor. Hij kwam met de prachtige vondst: “Stel dat het mislukt, wat gaan we dan doen?” Veel later in het traject, toen de ergste kou uit de lucht was, lukte het de leidinggevende in een gesprek met de medewerker om die vraag te stellen. Het bespreken van de konsekwenties van een eventuele ‘mislukking’ was vervolgens aanleiding om in goed overleg tot een afscheid te komen.

 

Top-5 van krachtige vragen
Tijd om op zoek te gaan naar een antwoord op de vraag: wat zijn krachtige vragen? Een mooie gelegenheid deed zich voor tijdens twee inspiratiessessies over het helpende gesprek die ik recent organiseerde samen met Mieke Voogd en Agnes Heerdink. Welke favorieten zouden naar boven komen in een gezelschap van overwegend (professionele) coaches en begeleiders?

Ik besloot om het op lichtvoetige en speelse aan te pakken. Tijdens de eerste bijeenkomst legde ik de vraag voor: wat zijn in jouw ervaring krachtige vragen die je graag stelt of die je wel eens gesteld zijn?  

15 deelnemers, verdeeld over drie groepen, gaven hierop hun antwoord, wat een set van ongeveer 30 vragen opleverde. De tweede bijeenkomst daagde ik een in grootte en professionele achtergrond vergelijkbaar gezelschap uit om uit deze set een top-5 samen te stellen van universeel krachtige vragen. Vragen die bruikbaar en krachtig zijn onder uiteenlopende omstandigheden en voor verschillende clienten en problemen. Ook de deelnemers aan deze sessie waren onderverdeeld in drie groepen van 4-6 personen en moesten in ongeveer 20 minuten per groep een gezamenlijke keuze maken.

De aard van de opzet bracht met zich mee dat ik na afloop zou gaan kijken welke overlap er tussen de top-5 lijstjes zou bestaan. Zou er een situatie van perfecte overeenstemming ontstaan en daarmee een top-5 lijst van krachtige vragen?

Eerlijk gezegd was mijn verwachting niet heel hoog gespannen en rekende ik op een behoorlijke variatie tussen de drie groepjes. Die verwachting bleek bewaarheid te worden, maar tot mijn verrassing bleek er toch een behoorlijke mate van overlap in de lijstjes te zitten. Sterker nog: 8 van de vijftien antwoorden komen overeen, tegen 7 van de 15 die verschillen. 

Laat ik beginnen met die verschillen. Dit waren de 7 vragen die door slechts een van de drie groepen in de top-5 werd gezet.

- “Wat levert dit gedrag je op?”

- “Hoe zou dit gedrag in jouw omgeving/organisatie ontvangen worden?”

- “Wat wil je zelf investeren om te veranderen?”

- “Wat gaat je aan het hart?”

- “Wat wil je?”

- “Wat gebeurt hier nu?”

- “Welk deel in jou heeft zo gehandeld?”

Dan kijken we naar de overeenkomsten. Twee van de drie groepen noemen de vraag: “Kun je er ook anders naar kijken?” Deze vraag is krachtig, omdat hij vraagt je eigen kijk op de situatie te heroverwegen en op zoek te gaan naar een ander perspectief.

Iets meer overeenstemming is er bij de drie groepen dat het krachtig is te vragen wat iets voor iemand betekent. De vraag concretiseert en geeft daarmee verdieping aan het gesprek. “Wat betekent dit voor jou?” of: “Welke betekenis geef je hier aan?”

Het meest eens zijn de groepen het over de vraag naar het doel van de ander. Meer specifiek blijkt hierbij de zogenaamde ‘wondervraag’ populair. “Stel: je valt in een diepe slaap en terwijl je zo ligt te slapen, lost je probleem op als door een wonder. Wat is er anders, wanneer je wakker wordt? Wat doe jij anders, hoe gedragen anderen zich?” Deze vraag is krachtig door de vorm die weerstand omzeilt en aanzet je droombeelden en verlangen te laten spreken.

 

Conclusie en oproep
De conclusie na dit minionderzoek luidt: drie vragen stellen zich kandidaat voor de top 5 van universeel krachtige vragen. Dat laat nog twee plekken vacant, waarvoor ik u nadrukkelijk uitnodig uw keus te laten weten. Mijn vraag: wat zijn in uw ogen de twee belangrijkste krachtige vragen? U kunt uw vragen met een korte motivering opsturen naar info@brenninkmeijer-ontwikkeling.nl

Joris Brenninkmeijer is coach en begeleider van bezielde leer- en veranderprocessen.