De sterke leider
 

Wil je zien wat me bezighoudt?

Blogitems uit 2017

Regelmatig schrijf ik in blogvorm over zaken die me raken of aan het denken zetten: ervaringen in mijn werk, ontmoetingen, inspirerende boeken, films of thema’s. Je vindt ze hier.

08 feb
2017

De sterke leider

Is dit het tijdperk van de 'sterke leider'?  Met de komst van de nieuwe president van de VS zit nu een zogenaamd 'sterke leider' op de plek van machtigste man van de wereld. Eigen (lands)belang zal gaan boven gezamenlijk belang. Standpunten dwingend opleggen boven consultatie en afstemming. Eigen waarheid boven indrukken, meningen en feiten van anderen. Ooit was de sterke leider zeker niet de ideale leider, want te autoritair, autocratisch, dictatoriaal en dus niet passend in een moderne westerse democratie. Hoe zit het eigenlijk met onze beelden en ideeën over de ideale leider? 

Naar de vraag wat het stereotype beeld is van de ideale leider wordt al decennia onderzoek gedaan (Powell e.a, 1979,1989,2002). Steevast blijkt dan dat zo'n leider volgens de ondervraagden vooral gekenmerkt wordt door mannelijke eigenschappen. Dat betekent dat we idealiter voorkeur hebben voor leiders die bereid zijn tot het nemen van risico’s en sterk zijn in het kunnen sturen op resultaten (masculien leiderschap). Dit in contrast met meer vrouwelijke kwaliteiten, zoals communicatieve vaardigheden en sterk kunnen sturen op het algemeen belang. Krachtige eigenschappen die doorgaans meer bij vrouwen ontwikkeld zijn dan bij mannen, maar die het afleggen tegen de masculiene eigenschappen. Sorry dames, maar de ideale leider, in onze gedachten, is een man. 

Een tweede vraag is of dit beeld standhoudt in tijden van crisis, met andere woorden: is de ideale leider ook dan een man? De Groningse hoogleraar Janka Stoker, aan wie ik ook bovenstaande wetenswaardigheden ontleen (Stoker en anderen in Leiderschap in organisaties, Kluwer 2011), onderzocht dit in de Nederlandse context. Ze kwam tot de volgende inzichten.

Mannelijke eigenschappen brengen ons in de knoei
In de eerste plaats is het opvallend dat  het vooral masculien leiderschap is dat (mede)veroorzaker is van crises. De kredietcrisis is bijvoorbeeld in belangrijke mate ontstaan door het nemen van te grote risico’s en agressief gedrag. Mannelijke eigenschappen dus. “Would we have been in this mess if it would have been Lehman Sisters?” vroeg Neelie Kroes zich retorisch af in 2009.

Sterke roep om vrouwelijk leiderschap
In de tweede plaats merkt Stoker op dat de roep om vrouwelijk leiderschap al jaren groot is. Met regelmaat wordt gepleit voor meer vrouwen aan de top en het doorbreken van het glazen plafond. Theoretici en leiderschapsexperts wijzen erop dat vrouwen bij uitstek geschikt zijn om ons door crises te leiden. Yukl zegt zelfs: de manager van de 21e eeuw is een vrouw (Yukl, 2002).

De paradox: in moeilijke omstandigheden kiezen we voor mannelijk leiderschap
Leiden de eerste twee inzichten nu tot andere beelden over ideaal leiderschap? Kiezen mensen in crisis dan voor een ander soort leiderschap dan dat wat hen in de problemen heeft gebracht? Nee, zegt Stoker. In crises gebeurt het omgekeerde en kiezen de meeste mensen toch voor de mannelijke leider. Sterker nog: de crisis versterkt de behoefte aan masculien leiderschap, zoals bleek uit een tweetal studies. Aan respondenten waaraan expliciet werd gesteld dat a) de crisis was ontstaan door een verkeerd soort leiderschap met masculiene kenmerken en b) de crisis enkel op te lossen was door een fundamentele verandering in leiderschapsstijl werd de ideale leider meer masculien en minder feminien. 
Er is sprake van een heuse paradox. De verklaring hiervoor is dat waar de crisis enerzijds een ander soort leiderschap noodzaakt, dezelfde crisis ons anderzijds voorzichtig en behoudend maakt. Vergelijk: in tijden van recessie sparen we. Die behoudzucht maakt dat we geneigd zijn te kiezen voor het oude, vertrouwde en het nieuwe weinig kans maakt. Dat is interessant vanuit het oogpunt dat veranderen een paradoxale bezigheid is, waarin je vaak tegengesteld dient te bewegen aan je natuurlijke neiging.

Hoe komen we er uit?
De uitweg die Stoker schetst is boeiend. Het instellen van quota voor het aantal vrouwen aan de top, beloningsbeleid aanpassen en verbinden met lange termijndoelstellingen en druk van aandeelhouders, klanten of overheid kunnen helpen. Heel daadkrachtige, masculiene (!), maatregelen  in feite. De weg naar meer vrouwelijk leiderschap is dus geplaveid met krachtige, mannelijke ingrepen. 

Daarnaast veronderstel ik dat al te veel masculien gedrag op den duur de roep om en het verlangen naar vrouwelijk leiderschap enorm zal versterken. Om met een hoopvolle gedachte af te sluiten: wie weet maakt deze periode vol masculiene actie, taal en daadkracht van de man in het Witte Huis in de nabije toekomst de weg vrij voor een stevige vrouwelijke leider.