Leiderschap en de kunst van het volgen
 

Wil je zien wat me bezighoudt?

Blogitems uit 2014

Regelmatig schrijf ik in blogvorm over zaken die me raken of aan het denken zetten: ervaringen in mijn werk, ontmoetingen, inspirerende boeken, films of thema’s. Je vindt ze hier.

17 mar
2014

Leiderschap en de kunst van het volgen

Er bestaan vermoedelijk maar weinig onderwerpen op managementgebied waarover zoveel wordt nagedacht, geschreven en beweerd als over leiderschap en waar we nog steeds maar weinig van snappen. Dat is verwonderlijk, verbazend en ergerlijk. Wat mij betreft hoog tijd om het eens over een andere boeg te gooien.

Eerst de verwondering. Die betreft de inflatie van het woord leiderschap. Gaat er tegenwoordig iets mis, dan heet dat al snel ‘falend leiderschap’. De regering toont weinig leiderschap in de crisis. Gebrek aan moreel leiderschap doet banken de das om. Het omgekeerde geldt ook: gaat iets goed, dan is dat kennelijk het gevolg van ‘leiderschap’. Zo lijkt het mij er soms op dat leiderschap de nieuwe stoplap is geworden, geschikt om een breed palet aan situaties mee aan te duiden. Maar zoals dat gaat met inflatie: het woord wordt steeds minder waard en de betekenis raakt versluierd.

Dan de verbazing. Die zit in de merkwaardige diversiteit aan gedachten die er in de loop van tientallen jaren over dit onderwerp zijn bedacht. Ik noem er enkele: persoonlijk leiderschap, authentiek leiderschap (leren authentiek te zijn), dienend leiderschap, inspirerend, charismatisch, coachend, transactioneel, bezielend, gedeeld leiderschap. Ik vergeet vast nog een paar varianten en stromingen. Die rijke schakering valt te zien als het wonderlijke vermogen van de menselijke geest om één begrip op heel verschillende manieren uit te werken. Maar die variatie is ook een zwakte. Zoveel ideeën, zoveel uitgangspunten en definities maken de zaak beslist niet duidelijker. Vol overtuiging praat iedereen langs elkaar heen, znder dat overigens heel erg te vinden.

Tenslotte de ergernis. Leiderschap is in theorie een proces dat zich voltrekt tussen een leider en de volgers. In de uitwerking van dit concept is de aandacht nogal uitgegaan naar de leider. Zijn gedrag, persoonlijkheid en eigenschappen staan centraal in talloze leiderschapsonderzoeken. Over de volgers, hun gedrag en kenmerken is teleurstellend weinig geschreven (een andere keer meer over de zeldzame uitzonderingen). Ik vind dat ergerniswekkend, want het heeft geleid tot een bijzonder eenzijdige benadering. Daarin hebben we steeds weer de neiging leiders op een voetstuk te zetten en hen tot nieuwe helden te verklaren. Dat is neerdrukkend: we maken 'leider' zijn tot een aanlokkelijk, maar tegelijk welhaast onbereikbaar ideaal. En het is een overspannen ideaal: de helden die ons leiden stellen ons  –hoe merkwaardig- vaak teleur in onze hoge verwachtingen. René ten Bos en Mollie Painter-Morland noemen dit in Bedrijfsethiek. Filosofische perspectieven treffend 'de esthetisering van leiderschap'. “Leiderschap wordt mooier gemaakt dan het in feite is. Wat we in die leiderschapsstudies tegenkomen, beschrijft meestal niet het daadwerkelijke gedrag, maar een soort ideaalplaatje van leiders “ (Ten Bos en Painter-Morland, 2013).


Een nieuw (bevrijdend) perspectief

Mijn stelling is: om een rijker begrip van leiderschap te krijgen, moeten we anders gaan kijken. De blikwisseling die ik voorstel is simpel. We gaan het vanaf nu eerst even niet meer hebben over leiders, maar over de volgers. Wat zien we als we zo gaan kijken? En welke vragen krijgen we dan?

We zien allereerst heel veel volgers. U en ik: we volgen vaak en veel. We zien dat volgers alleen al door hun aantal een kracht zijn om rekening mee te houden. Welke macht heeft de volger in deze moderne, door social media gedomineerde tijd?

We zouden zien dat aan ‘volgen’ een hoop negatieve connotaties kleven, en mogelijk dat er een zeker taboe op rust. We zouden kunnen onderzoeken waar die beelden uit bestaan en of ze zijn te nuanceren.

We zien dat volgers een leider kunnen volgen of niet. Waarom doen ze dat (niet)?

We zullen de variatie in volgersgedrag gaan onderscheiden (volgzame volgers, initiatiefrijke volgers, rebelse volgers, saboterende volgers).

We zullen ons gaan verdiepen in hoe volgers een leider kunnen maken, net als een goede luisteraar de spreker tot een verhalenverteller maakt. Wat vraagt de afstemming met de leider van de volger?

Bovenal zou dit andere perspectief tot nieuwe gesprekken in organisaties kunnen leiden. Hoe volg jij de ontwikkelingen in jouw organisatie? Hoe volg je jouw leidinggevende? Hoe volg jij in het leiderschapsproces?

Het onderliggende uitgangspunt van waaruit we dit gesprek voeren zou wel eens heel bevrijdend kunnen zijn. In plaats van een neerdrukkend gesprek waarvan de impliciete boodschap is dat iets nog moet worden (ontwikkel meer persoonlijk leiderschap, meer ondernemerschap, wordt resultaatgerichter!) is hier het uitgangspunt: volger ben je al. De keuze is alleen: wat voor volger wil je zijn?


Joris Brenninkmeijer is coach en adviseur. Hij zet zich in voor levendige en bezielde veranderprocessen in organisaties.