Hoe je zowel professional als knoeier kunt zijn. De kunst van het paradoxale leven
 

Wil je zien wat me bezighoudt?

Blogitems uit 2013

Regelmatig schrijf ik in blogvorm over zaken die me raken of aan het denken zetten: ervaringen in mijn werk, ontmoetingen, inspirerende boeken, films of thema’s. Je vindt ze hier.

11 nov
2013

Hoe je zowel professional als knoeier kunt zijn. De kunst van het paradoxale leven

Snel versus traag. Groei versus krimp. Discipline/hard werken versus nonchalance/je laten meedrijven. Het is slechts een kleine greep uit de vele polariteiten die de revue passeren in het prachtige De kunst van het paradoxale leven, dat dit voorjaar verscheen van de hand van de filosoof en consultant Ivo Brughmans. Kernvraag van het boek: hoe om te gaan met spanningsvolle tegenstellingen?

Na een lange periode van drukte en veel werk, stonden er de afgelopen week weinig afspraken in mijn agenda. Opeens voelde ik de moeheid die zich in de voorgaande periode van mij meester had gemaakt en mijn behoefte aan rust en reflectie. Logisch natuurlijk –na een periode vol doen en actie is rust en reflectie op zijn plek. Maar wie denkt dat daarmee de kous af is, zal na lezing van De kunst van het paradoxale leven beseffen dat hier beslist meer, veel meer over te zeggen valt.

In mijn voorbeeld ging het over ‘actie’ en ‘reflectie’. Brughmans noemt het tegengestelde polariteiten. Van dat soort polariteiten zijn er vele tientallen te noemen. Denk bijvoorbeeld aan speels-ernstig, ijverig of lui, zelfverzekerd of twijfelend, controle-loslaten, avontuurlijk-voorzichtig. Je zou kunnen zeggen dat we voortdurend bewegen in dit soort tegenstellingen. Soms zijn we prima in balans, dan weer uit balans, maar bewegen doen we.

De vloek van het 'of-of'-denken
Het wordt pas problematisch wanneer we systematisch één kant van de polen negeren, vermijden of verafschuwen. In het eerste deel van het boek bespreekt Brughmans dit als “de vloek van het of-of-denken”. Het denken waarbij we een te grote waarde aan één van de polen gaan hechten. Een voorbeeld op maatschappelijk niveau is de grote betekenis die we hechten aan economische en materieële groei, die ten koste gaat van aandacht voor duurzaamheid en zingeving. Veel problemen van onze tijd, denk aan de huidige krediet- en klimaatcrisis, zijn toe te schrijven aan eenzijdige en eenkennige keuzes en ons onvermogen de waarde van de tegenpool ten volle te benutten (voor geïntereseerden: lees This is the AND. De toekomst voor beginners, van Manfred en Victor van Doorn, 2011).

 

Hoe eenkennig ben je zelf?

Brughmans geeft enkele hulpvragen die je jezelf kunt stellen om je eigen ‘eenkennigheid’ te onderzoeken.
 

  1. Bij welke polariteiten heb je een sterke positieve binding met één pool en vind je het moeilijk om een positieve binding aan te gaan met de tegenpool of sta je zelfs afkerig tegen de tegenpool?
     

  2. Bij welke polariteiten heb je de indruk dat je regelmatig pendelt tussen de uitersten van twee tegengestelde polen? (alles of niets)
     

  3. Welke personen beschouw je als je tegenpool? En wat is de onderliggende polariteit?
     

  4. Bij welke polariteiten heb je een duidelijk voorkeur voor één pool, maar heb je ook een uitlaatklep voor de tegenpool voorzien?

 

Naar een alternatief
In deel 2 zet Brughmans uiteen hoe het alternatief, ‘en-en’ denken, er uit ziet. Daarin sluit hij aan op wat Lenette Schuijt (bijv. Praktijkboek Werken met paradoxen, 2006) hierover eerder schreef. Het gaat er allereerst om beide polen ten volle te erkennen, vervolgens je te verbinden met beide polen en bewust te spelen met de positie die je kiest. Je kunt daarbij in het midden gaan zitten, of wat meer richting een van beide polen. Het meest leerzaam is dat bij tegenpolen die een belangrijke rol voor je spelen. Durf je bijvoorbeeld, wanneer je erg van de controle bent, die controle wat los te laten? Of als je erg resultaatgericht bent om een zijpaadje te bewandelen?

De kunst van het paradoxale leven, zo stelt Brughmans, bestaat uit het creëren van een optimaal spanningsveld tussen tegenpolen. Die spanning is optimaal als er niet een teveel aan spanning is, wat conflict oplevert of juist een gebrek aan spanning, wat een gezapige harmonie oplevert. In zo’n spanningsveld komen de kracht van beide polen tot hun recht: je kunt loslatend sturen, reflecteren in actie en speelse ernst ontwikkelen.

Er valt nog veel meer interessants te lezen in De kunst van het paradoxale leven. In deel 3, misschien wel het interessantste deel van het boek, verkent Brughmans de kracht van het en-en denken op allerlei levensgebieden: werk, spiritualiteit, relaties, duurzaamheid en erotiek. Zijn vlot geschreven beschouwing pendelt hier langs onderwerpen als zakelijk flirten, werken in je pyjama en hoe morele verontwaardiging de oplossing van maatschappelijke problemen eerder in de weg zit, dan dat zij ze verder helpt. Steeds weer laat Brughmans zien hoe we uitersten met elkaar kunnen verbinden. Hoe kunnen we zowel zedig als losbandig zijn, zowel beschaafd als wild, zowel professional als knoeier, zowel filantroop als egoïst, betrokken als lethargisch.

Ondanks de grote diversiteit en variatie aan onderwerpen op persoonlijk, organisatie of maatschappelijk niveau, laat De kunst van het paradoxale leven zich uiteindelijk weer goed tot een duidelijke kern terugbrengen. Die is in mijn ogen gelegen in een hartstochtelijk pleidooi om onszelf levenslang te blijven uitdagen, ontwikkelen en veranderen. Dat is levenskunst waarin we al pendelend, spelend en experimenterend met polariteiten steeds meer onszelf ontdekken. Zoals Brughmans het formuleert: “Hoe meer je verandert, hoe meer je jezelf wordt, omdat de bijkomstigheden wegvallen en je de essentie overhoudt.” Dat is geen vrijblijvende oproep, maar een noodzaak: de problemen van deze tijd vragen er om.

Ivo Brughmans. De kunst van het paradoxale leven. Lannoo, 2013.
http://www.dekunstvanhetparadoxaleleven.com

 

Joris Brenninkmeijer is coach en adviseur. Hij zet zich in voor levendige en bezielde veranderprocessen in organisaties.