Hoe volgzaam bent u?
 

Wil je zien wat me bezighoudt?

Blogitems uit 2012

Regelmatig schrijf ik in blogvorm over zaken die me raken of aan het denken zetten: ervaringen in mijn werk, ontmoetingen, inspirerende boeken, films of thema’s. Je vindt ze hier.

23 mei
2012

Hoe volgzaam bent u?

Het is de oervraag van organisaties: hoe creëren we een zodanig klimaat, dat medewerkers gestimuleerd worden eigen verantwoordelijkheid en initiatief te nemen? Leiderschap is het toverwoord. Hele bibliotheken zijn hierover inmiddels al volgeschreven, managementcursussen en leergangen zijn er in overvloed. En schieten we al wat op? Mwah.

In de jaren zestig van de vorige eeuw was er veel te doen over een experiment dat door sociaal psycholoog Stanley Milgram werd uitgevoerd. Hij bracht proefpersonen in een situatie waarin ze, onder supervisie van een proefleider in witte jas, dachten dat ze meededen aan een onderzoek naar de invloed van straf op leerprestaties. Via een radioverbinding moesten zij vragen stellen aan een ‘leerling' in een andere ruimte die zich had voorbereid op een toets. Wanneer deze een fout antwoord gaf, moesten de deelnemers op een knop drukken, zodat de leerling een elektrische schok kreeg.

De voltages die werden toegediend liepen daarbij steeds verder op. Bij de eerste keer drukken was het voltage nog ongevaarlijk (130 volt), maar gaandeweg liep dat op tot een levensgevaarlijke dosis (450 volt). Van de deelnemers bleek na aanmoedigingen van de onderzoeksleider (‘Het is absoluut essentieel dat u doorgaat') niet minder dan 65% bereid om zo'n dodelijke schok uit te delen aan de persoon in de andere kamer. Pas achteraf hoorden ze dat de leerling eigenlijk een acteur was die helemaal geen stroomschokken kreeg.

Over dat experiment van Milgram ontstond begrijpelijkerwijs veel commotie. Die gingen voor een belangrijk deel over het onethische karakter van het onderzoek en voor een ander deel over de implicaties ervan. Vooral het effect van een autoriteitsfiguur op het gedrag van volgers is in zekere in schokkend. Dat een combinatie van leidinggevend gedrag, deskundigheid versterkt met symbolen als een witte jas zo gemakkelijk leidt tot zulk volgzaam gedrag valt te begrijpen, maar is moeilijk te verkroppen. Zo slaafs zijn wij toch niet? Helaas, dus wel!

 

De principes van volgzaamheid op hilarische wijze gedemonstreerd.

Zijn we sinds de jaren zestig nu veel opgeschoten? Nieuw onderzoek aan de VU in Amsterdam laat zien dat dat zeer twijfelachtig is. Onderzoeker Van Doesum stelde aan 150 proefpersonen één voor één de vraag om vrienden te rekruteren voor een experiment waarbij deze zouden worden opgesloten in een donkere en geluidsdichte kamer. Het doel hiervan was om het effect te onderzoeken dat zo’n ruimte zonder prikkels heeft op de hersenen. Van Doesum vertelde dat het geen onverdeeld prettige ervaring zou zijn. Bij een experiment dat een collega in Rome had gedaan, zo zei hij, waren bijna alle deelnemers gaan hallucineren en heel veel in paniek geraakt. En als ze de ruimte wilden verlaten, werd dat niet toegestaan omdat “het resultaat te belangrijk was.”

Maar, zo benadrukte Van Doesum, deze zaken moesten de studenten beslist niet vertellen aan hun vrienden. Hij vroeg hen een positieve aanbeveling op te stellen, die vervolgens verstuurd zou worden aan betreffende persoon. Net als in het Milgram experiment deed Van Doesum zijn verzoek op zelfverzekerde toon, alsof het een doodnormaal iets was. Zijn formele kleiding en lengte (1.90 meter) gaven hem verder de nodige autoriteit. Anders dan in het experiment van Milgram waarin de proefpersonen continue in aanwezigheid van de proefleider verkeerden, verliet hij daarna enkele keren de kamer. Dat gaf de proefpersonen ruimte om de zaak nog eens rustig te overdenken. Een brievenbus met ‘klachten voor de ethische commissie’ stond onder handbereik in de kamer.

De uitkomsten: 75% schreef zonder protesteren een aanbevelingsbrief.  Ruim 14% weigerde en 10% besloot de ethische commissie in te lichten.

De weinig optimistische maar wel realistische les: in het diepst van onze gedachten wanen we ons unieke en autonome individuen, maar we zijn in onze aard vaak veel volgzamer dan we ons realiseren. Toen Van Doesum de hierboven geschetste situatie schriftelijk voorlegde aan een groep proefpersonen, zei 98% dat ze aan een dergelijk verzoek niet zou meewerken. Maar eenmaal aangesproken door een krachtige autoriteit veranderen we dus gemakkelijk in slaafse kuddedieren, die hun verantwoordelijkheid eraan geven en ons conformeren. U denkt nu waarschijnlijk dat u anders bent, waarde lezer, maar volgt u Milgram, Van Doesum en mij nu maar in deze conclusie: u bent volgzamer dan u denkt.