Boekbespreking: Ondertussen
 

Wil je zien wat me bezighoudt?

Blogitems uit 2012

Regelmatig schrijf ik in blogvorm over zaken die me raken of aan het denken zetten: ervaringen in mijn werk, ontmoetingen, inspirerende boeken, films of thema’s. Je vindt ze hier.

27 aug
2012

Boekbespreking: Ondertussen

Je bent druk bezig met een veranderplan, brengt alles in stelling, betrekt en informeert medewerkers. En net als je denkt dat de boel in beweging komt besluit hoger management dat het toch anders moet. Terugkijkend zie je: terwijl je druk bezig was, gebeurde er ondertussen van alles, waarvan opeens bleek dat het wel relevant was voor jouw project. Stom, denk je, hoe heb ik het kunnen missen?

Het gebeurt hoogst zelden dat je in een managementboek leest over een dergelijke alledaagse ervaring, zonder dat de bespreking simplistisch of instrumenteel wordt (“En zo voorkom je dit probleem en ben je succesvol”). Deze zomer las ik de uitzondering op de regel: Ondertussen door auteurs Leike van Oss en Jaap van ’t Hek handelt over alledaagse, onverwachte, soms onaangename gebeurtenissen als uitvloeisel van een voortdurend aanwezige realiteit in de organisatie, die zij benoemen als (het) Ondertussen. Dat Ondertussen is dan wat niet in je blikveld ligt, omdat je druk bezig bent met iets anders. Of dat wat je wel ziet, maar waar je verder niet echt naar kijkt. De auteurs halen John Lennon aan: “Life is wat happens to you while you’re busy making other plans.” Zo is het ook met het Ondertussen: het is er, net als het leven, en overkomt je, terwijl je druk bent met van alles en nog wat.

Valt daar een boek over te schrijven? In Ondertussen gaan Van Oss en Van ’t Hek gedreven op onderzoek naar dit complexe en ongrijpbare begrip. Ze bakenen allereerst af welke vormen het Ondertussen heeft in de context van organisaties. Zo onderscheiden ze drie mechanismen waarop we Ondertussens creëren. In de eerste plaats doen we dat door de beperktheid van onze eigen waarneming. Ieder mens kijkt door zijn eigen referentiekader naar de wereld en ziet datgene wat voor hem of haar betekenis heeft. We zien dus van alles, maar missen evengoed ook veel.

In de tweede plaats ontstaat Ondertussen in interactie met anderen. Hier geldt hetzelfde: we laten elkaar het nodige zien, maar evengoed verhullen we, verbergen we, houden we zaken geheim. Zo ontstaat ongezien gebied: groepsprocessen, machtsspel, emotionele processen. In de ruimte tussen wat we openlijk met elkaar doen en wat zich meer in de coulissen afspeelt ontstaat Ondertussen.

In de derde plaats zijn er managementmodellen, theorieën en concepten die bedoeld zijn om de werkelijkheid beter te begrijpen. Maar juist die modellen versimpelen vaak de alledaagse werkelijkheid. Wat er tussen het theoretisch ideaal en de dagelijkse praktijk zit, vormt een derde Ondertussen.

In de beschrijving van deze gebieden geven de auteurs een mooi overzicht wat er door verschillende anderen hierover is gezegd. Langzaam krijgt het Ondertussen voor je als lezer steeds meer gezicht. Daarbij helpen ook de verschillende bijdrages van gastauteurs, die allen op eigen wijze betekenis geven aan het begrip Ondertussen. Mooi is een stuk met dagboekaantekeningen van Edu Feltmann, die stelt dat, aangezien het Ondertussen zich toch voortdurend onverwacht manifesteert, we ons maar beter kunnen richten op “lekker leven”. “Zou het helpen als men in organisaties die ‘druk’ vermindert door meer ruimte te laten voor ‘waardig bezig zijn’ en elkaar minder aanstuurt en afrekent op ‘nuttig bezig zijn’?” vraagt hij zich retorisch af. 

Al met al is Ondertussen een bijzonder origineel, goed geschreven en prachtig vormgegeven boek geworden, waar ik van genoten heb. Dat komt niet omdat het een gemakkelijk boek is, in tegendeel. Het fenomeen Ondertussen beschouwen is als op zoek gaan naar het donker: zodra je het licht aandoet, is het weg. Het boek biedt geen oplossingen, modellen of stappenplannen, maar beschouwt en onderzoekt. Voor wie net als ik geïnteresseerd is in de minder tastbare dimensies van het leven in een organisatie is het een must read. De ontrafeling van het Ondertussen toont hoeveel kanten er aan dit fenomeen zitten. Dat opent je ogen voor de grote variatie aan kijkwijzes naar gebeurtenissen in een organisatie. Maar bovenal laat het boek zich lezen als een pleidooi om een open oog en oor te hebben voor wat er in de organisatierealiteit speelt en wat zich aan je voordoet. Ook als dat verrassende of onaangename dingen zijn, terwijl je ondertussen zo druk bent met belangrijke dingen.
Nog een keer het boek aan het woord: “Het is juist het onbepaalde, het meervoudige en eindeloos veranderende karakter van de realiteit, dat door de geruststellende categorieën en concepten wordt verhuld…totdat het echte leven zich, als een wake-up call, openbaart, als een Ondertussenervaring.”

Ondertussen. Leike van Oss en Jaap van ’t Hek. Amsterdam, Mediawerf Uitgevers (2012).